| Dane podstawowe | |
|---|---|
| Imię i nazwisko | Franciszek Chrószcz |
| Urodzenie | 1 listopada 1846, Krzyżkowice |
| Śmierć | 8 sierpnia 1906, Pszów |
| Zawód | górnik; felczer (sanitariusz) |
| Służba i odznaczenia | |
| Służba wojskowa | uczestnik trzech wojen pruskich (1864, 1866, 1870–1871) |
| Stopień | podoficer; odznaczenia wojskowe |
| Działalność cywilna | |
| Praca | górnik (kopalnia "Anna"), felczer, przedsiębiorca transportowy |
| Emigracja | Westfalia (1886–1896) |
| Sprawa i śmierć | |
| Incydent | zabójstwo żandarma Rothe i samobójstwo Chrószcza (1906) |
| Przydomek | "śląski Drzymała" |
Franciszek Chrószcz był górnikiem i felczerem, który odbył służbę wojskową w armii pruskiej i brał udział w trzech konfliktach zbrojnych: w 1864, 1866 oraz w latach 1870–1871. Po zakończeniu służby pracował w kopalniach i udzielał pomocy lekarskiej, a później próbował utrzymać rodzinę jako przedsiębiorca transportowy po powrocie z emigracji.
Życiorys i służba wojskowa
Urodził się 1 listopada 1846 roku w Krzyżkowicach. Komisja poborowa zakwalifikowała go do służby wojskowej i przydzieliła do funkcji sanitariusza. W latach 1864, 1866 oraz 1870–1871 walczył po stronie pruskiej — w konflikcie z Danią o Szlezwik i Holsztyn, w wojnie z Austrią oraz w wojnie francusko–pruskej. Za udział w działaniach otrzymał odznaczenia oraz stopień podoficera.
Powrót do cywilnego życia i emigracja
Po wojsku Chrószcz otrzymał niewielką rentę z tytułu urazu nogi, która nie wystarczała na utrzymanie. Dorabiał jako felczer i pracował w kopalni Anna w Pszowie. W 1886 roku wyjechał na zarobek do Westfalii, gdzie przez około dekadę pracował w kopalniach. W 1896 roku wrócił z rodziną na Śląsk i osiadł w Rydułtowach w domu odziedziczonym przez żonę. Zaoszczędzone środki pozwoliły mu założyć firmę transportowo-przewozową i zakupić konie.
Konflikt z władzami, wybory i utrata majątku
W czerwcu 1903 roku Chrószcz prowadził agitację wyborczą na rzecz Jana Kowalczyka w okręgu pszczyńsko-rybnickim. Za działalność polityczną został zwolniony z pracy w kopalni i skonfiskowano część jego majątku. Konflikty z urzędnikami nadzorującymi parcelację ziemi nasiliły się, gdy Chrószcz nabył działkę w Pszowie z zamiarem budowy domu. Władze odmówiły mu pozwolenia budowlanego, co prowadziło do sporów z amtowym, zawiadowcą kopalni i żandarmem Rothe.
Zdarzenie z 8 sierpnia 1906 roku i następstwa
W lipcu 1906 roku władze nakazały rozebranie murowanego pieca i ściany, przez którą uchodził dym z pieca zbudowanego przez Chrószcza. 8 sierpnia 1906 roku żandarm Rothe przyszedł z górnikiem-murarzem Morawcem, by wymóc rozbiórkę murów. Po krótkim sporze Chrószcz oddał strzały — ranił żandarma w głowę, a następnie zabił go drugim strzałem w pierś. Morawiec opuścił miejsce zdarzenia. Chrószcz ukrył się w pobliskim lasku, ale po otoczeniu go przez żandarmerię popełnił samobójstwo, strzelając rewolwerem w pierś.
Reakcje, pochówek i upamiętnienie
Sprawą zajęła się prokuratura oraz pułkownik żandarmerii z Wrocławia. Pogrzeby odbyły się trzy dni po tragedii; Chrószcza pochowano bez krzyża w pobliżu pszowskiego kościoła. Prasa o różnym profilu komentowała zdarzenie — część tytułów broniła Chrószcza i wskazywała na odpowiedzialność pruskiego ustawodawstwa. W polskiej i zagranicznej prasie wydarzenie stało się punktem odniesienia do krytyki systemu. Wydarzenia te przyniosły mu przydomek "śląski Drzymała".
Historia Franciszka Chrószcza posłużyła jako inspiracja literacka. Do postaci nawiązywano w dramacie Jana Nikodema Jaronia Wywłaszczenie (Lwów 1912) oraz w późniejszych utworach Romana Roli i Gustawa Morcinka.
