Zamek w Świerklańcu powstał prawdopodobnie w XIV wieku i w kolejnych stuleciach był przebudowywany w stylach barokowym i neogotyckim. Po 1945 roku obiekt uległ grabieżom i poważnym uszkodzeniom. Pozostałości średniowiecznej warowni i późniejszych dobudówek stały się celem planów konserwatorskich, decyzji administracyjnych i w końcu rozbiórki z użyciem materiałów wybuchowych.
Dlaczego zamek zniknął?
Powojenna dewastacja zamku nie budzi wątpliwości. W 1945 roku rezydencja została ograbiona, a wiele elementów wystroju wywieziono z obiektu. Tradycyjna wersja mówi o pożarze w styczniu 1945 roku, lecz relacje dotyczące sprawców różnią się. Część źródeł wskazuje na oddziały Armii Czerwonej, inne przytaczają wspomnienia mówiące o celowym podpaleniu przez ustępujące siły niemieckie. Regionalista Zbigniew Banaś zwraca uwagę, że brak jest niepodważalnych zdjęć ukazujących wyraźne ślady pożaru.
Jak przebiegła likwidacja w 1962 roku?
W 1957 roku ruiny wpisano do rejestru zabytków. W 1960 roku rozważano rozbiórkę części XIX‑wiecznych pozostałości i zabezpieczenie starszych murów. Ministerstwo Kultury i Sztuki wydało decyzję nakazującą odbudowę 20 grudnia 1961. Mimo to Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Tarnowskich Górach zleciło rozbiórkę Zakładowi Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w Świerklańcu. Według dostępnych relacji, w praktyce otwory strzelnicze nawiercili górnicy z kopalni Andaluzja, a pozostałości zamku wysadzono we wrześniu 1962. Gruz następnie usunięto, a materiał rozebrali okoliczni mieszkańcy, wykorzystując go jako budulec.
Co zachowało się po rezydencji i gdzie to widać?
Na terenie parku w Świerklańcu zachowały się fragmenty kamiennych murów, mostki nad dawną fosą, dwa postumenty po posągach lwów oraz elementy założenia pałacowego — baseny, tarasy i fontanny. Z zabudowań ocalał Pałac Kawalera oraz kościół z grobowcami rodziny Donnersmarcków. Niektóre elementy wyposażenia i kamienia z rezydencji trafiły do innych obiektów; ozdobną bramę umieszczono przy wejściu do Śląskiego Ogrodu Zoologicznego w Chorzowie, a marmurowe fragmenty wykorzystano przy budowie Pałacu Kultury Zagłębia w Dąbrowie Górniczej. Pozostałości dostępne są w parku przy ul. Parkowa 30 w Świerklańcu.
Jakie działania konserwatorskie miały miejsce?
W latach 1958–1959 przeprowadzono rozpoznanie architektoniczne ruin. W 1960 roku planowano odsłonić i zabezpieczyć starsze mury średniowieczne. Decyzja administracyjna z końca 1961 roku przewidywała odbudowę, ale nie została zrealizowana. Wojewódzki konserwator zabytków miał dowiedzieć się o wyburzeniu dopiero 30 listopada 1962 roku, po przeprowadzeniu wyburzeń i usunięciu znacznej części gruzu.
W ostatnich dekadach badania archeologiczne i inwentaryzacje potwierdziły istnienie muru obwodowego, wieży bramnej i innych fragmentów średniowiecznego założenia. Stan zachowanych reliktów pozwala dziś na odczytanie historii rezydencji na miejscu dawnego zespołu Donnersmarcków.
