Na archiwalnych zdjęciach widoczne są familoki z Katowic i okolic, budowane głównie pod koniec XIX i na początku XX wieku dla pracowników hut, kopalń i fabryk. Zdjęcia ilustrują zarówno wnętrza — z centralną kuchnią i meblem zwanym byfyjem — jak i podwórka z chlywikami służącymi do magazynowania węgla. Materiał obrazuje też zróżnicowanie osiedli: od niewielkich domków z ogródkami po rozległe kompleksy trzykondygnacyjne.
Czym były familoki?
Familoki to zwykle budynki z czerwonej cegły, o jednym lub dwóch piętrach, stawiane blisko zakładów przemysłowych. W najwcześniejszych wersjach mieszkania miały niski standard i brak kanalizacji, a toalety oraz kran z wodą umieszczano na półpiętrach klatek schodowych. Wraz z rozwojem osiedli, na przełomie XIX i XX wieku, zdarzały się mieszkania dwuizbowe z własną toaletą i małą spiżarką.
Gdzie w Katowicach i na Górnym Śląsku warto szukać familoków?
Wśród rozpoznawalnych osiedli na Górnym Śląsku i w Zagłębiu wymienia się Nikiszowiec, Giszowiec oraz Zandkę. Nikiszowiec powstał w latach 1908–1919; projektowano go jako osiedle z placem centralnym i usługami — pralnią, pocztą, sklepami oraz kasynem. Kompleks obejmował stąd ulice z trzypiętrowymi blokami i docelowo zawierał około 1000 mieszkań.
Jak wyglądały społeczność i symbolika osiedli?
Osiedla robotnicze miały formę samowystarczalnych jednostek z własnymi sklepami, szkołą i często pralnią czy łaźnią. Kolory okiennic pełniły funkcję rozpoznawczą: czerwone okiennice kojarzono z górnikami, zielone z hutnikami, a białe z osobami spoza regionu. W kuchni — centralnym miejscu mieszkania — stał piec, który nadawał pomieszczeniu funkcję ogniska domowego.
Co grozi tradycyjnej zabudowie i jakie działania podejmowano?
Wielu familoków wymaga remontu, a niektóre domy są wyburzane, gdy naprawa staje się nieopłacalna. Z drugiej strony część osiedli trafiła pod ochronę konserwatorską, a w niektórych miejscach prowadzi się rewitalizacje — przykład stanowi Kolonia Emma, gdzie przeprowadzono prace konserwatorskie i działania na rzecz poprawy warunków życia. Nikiszowiec bywa wykorzystywany jako przestrzeń turystyczna i filmowa, co zwiększa zainteresowanie jego zachowaniem.
W Nikiszowcu zaprojektowano centralny plac z usługami i ok. 1000 mieszkań.
